เก็บตัวอย่างตรวจ STI ด้วยตัวเอง ผลเชื่อได้แค่ไหน

เก็บตัวอย่างตรวจ STI ด้วยตัวเอง (STI คือโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์) ให้ผลใกล้เคียงกับให้เจ้าหน้าที่เก็บ เมื่อใช้ตรวจหนองในและหนองในเทียมด้วยวิธีหาสารพันธุกรรมของเชื้อ แต่ถ้ามีอาการ มีแผล หรือผลออกมาเป็นหนองใน คุณยังต้องให้เจ้าหน้าที่ตรวจร่างกายและเก็บตัวอย่างเพิ่ม

ถ้าอ่านแค่บรรทัดเดียว ให้จำว่า ไม้ป้ายที่เก็บเองตามคำแนะนำของหน่วยบริการเชื่อถือได้ใกล้เคียงกับที่เจ้าหน้าที่เก็บ แต่ใช้แทนการตรวจร่างกายตอนมีอาการ และใช้แทนการตรวจเลือดไม่ได้

เก็บตัวอย่างตรวจ STI ด้วยตัวเอง แม่นเท่าให้เจ้าหน้าที่เก็บไหม

ใกล้เคียงกันในตัวอย่างส่วนใหญ่ ตัวเลขที่ใช้วัดมีสองค่า ความไว หมายถึงตรวจเจอเมื่อมีเชื้อจริง ส่วนความจำเพาะ หมายถึงไม่ขึ้นผลบวกเมื่อไม่มีเชื้อ

การทบทวนงานวิจัย 21 ชิ้น จากตัวอย่างที่เก็บคู่กันกว่า 6,100 คู่ (Lunny และคณะ ปี 2015) พบว่าไม้ป้ายช่องคลอดที่เก็บเอง เมื่อเทียบกับไม้ป้ายปากมดลูกที่เจ้าหน้าที่เก็บ ตรวจหนองในเทียมได้ความไว 92% และความจำเพาะ 98% ส่วนปัสสาวะที่ผู้ชายเก็บเอง เมื่อเทียบกับไม้ป้ายท่อปัสสาวะที่เจ้าหน้าที่เก็บ ได้ความไว 88% สำหรับหนองในเทียม และ 92% สำหรับหนองใน

สำหรับคอและทวารหนัก งานวิจัยในแคนาดาปี 2024 (Orser และคณะ) ให้ผู้รับบริการ 296 คนเก็บไม้ป้ายคอและทวารหนักเองที่บ้าน แล้วเก็บซ้ำที่คลินิก โดยจะเก็บเองหรือให้เจ้าหน้าที่เก็บก็ได้ตามที่ผู้รับบริการเลือก และใช้ผลจากคลินิกเป็นมาตรฐานเทียบ ความถูกต้องโดยรวมเกิน 99% ยกเว้นหนองในเทียมที่ทวารหนักซึ่งอยู่ที่ 96.0% และไม้ป้ายที่เก็บที่บ้านยังเจอหนองในเทียม 6 รายที่ไม้ป้ายของคลินิกตรวจไม่เจอ

ไม้ป้ายที่เก็บที่บ้านมีความไวสำหรับหนองใน 100% แต่สำหรับหนองในเทียมอยู่ที่ 83.3% (คอ) และ 82.1% (ทวารหนัก) เมื่อเทียบกับไม้ป้ายที่คลินิก ทีมวิจัยจึงแนะนำให้เก็บทั้งคอและทวารหนักถ้าเก็บที่บ้าน

แปลว่าอะไรสำหรับคุณ: ความไวต่างกันไปตามเชื้อและตำแหน่งที่เก็บ โดยเฉพาะหนองในเทียม ถ้าผลลบแต่มีอาการ หรือเป็นคู่ของคนที่ได้รับการวินิจฉัย ให้บอกผู้ให้บริการ

WHO แนวทางไทย และแนวทางต่างประเทศพูดถึงเรื่องนี้อย่างไร

เอกสารขององค์การอนามัยโลก (WHO) ปี 2024 ยกคำแนะนำที่มีอยู่แล้วว่า ควรจัดให้มีการเก็บตัวอย่างด้วยตนเองสำหรับตรวจหนองในและหนองในเทียม เป็นทางเลือกเพิ่มเติมในการให้บริการตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ เป็นคำแนะนำระดับหนักแน่น จากหลักฐานที่มีความเชื่อมั่นระดับปานกลาง

แนวทางออสเตรเลียเรื่องหนองในเทียมเขียนว่า คนที่ไม่มีอาการเก็บตัวอย่างส่วนใหญ่ได้เอง รวมถึงไม้ป้ายช่องคลอด ทวารหนัก และคอ ส่วนแนวทางสหรัฐฯ ปี 2021 ระบุว่าผลจากไม้ป้ายทวารหนักที่เก็บเองใกล้เคียงกับที่บุคลากรเก็บ และเป็นทางเลือกที่สมเหตุสมผลในการคัดกรองหนองในเทียม โดยเฉพาะเมื่อไม่มีบุคลากร หรือเมื่อผู้รับบริการอยากเก็บเองมากกว่า

แนวทางการดูแลรักษาโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ พ.ศ. 2567 ของกรมควบคุมโรค ซึ่งเป็นฉบับล่าสุดของไทย ระบุในบทหนองในเทียมว่าเก็บตัวอย่างตรวจได้จากปัสสาวะส่วนต้น ท่อปัสสาวะ ปากมดลูก ช่องคอ หรือช่องทวารหนัก และให้เลือกวิธีคัดกรองตามบริบทของสถานพยาบาล

แปลว่าอะไรสำหรับคุณ: จะเก็บเองได้หรือไม่ขึ้นกับหน่วยบริการ ให้ถามตอนนัดว่ามีบริการนี้ไหม และรับตัวอย่างจากตำแหน่งใดบ้าง

ตัวอย่างแบบไหนเก็บเองได้ แบบไหนต้องทำที่หน่วยบริการ

ตารางนี้สรุปจากแนวทางออสเตรเลีย ไม่ใช่ใบสั่งตรวจ

แปลว่าอะไรสำหรับคุณ: การเก็บเองช่วยเรื่องหนองในและหนองในเทียม แต่ชุดตรวจตามความเสี่ยงที่ครบยังต้องมีการตรวจเลือด ดูว่าชุดตรวจครบชุดมีอะไรบ้างที่ การตรวจ STD 7 ชนิดแบบครบชุด ส่วนภาพรวมของแต่ละโรค อ่านได้ที่ ความรู้เรื่องโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ของมูลนิธิเพื่อรัก (Love Foundation)

เมื่อไรไม่ควรเก็บตัวอย่างเองอย่างเดียว

• มีอาการที่ช่องคลอดหรือทวารหนัก: แนวทางออสเตรเลียให้เก็บไม้ป้ายเพิ่มเพื่อเพาะเชื้อหนองใน แนวทางไทยระบุว่าคนที่ติดเชื้อที่ทวารหนักบางส่วนจะปวดเบ่งอุจจาระลำบาก หรือเห็นมูกเคลือบที่ผิวอุจจาระ
• มีแผล ตุ่ม หรือผื่น: ไม้ป้ายตรวจหนองในและหนองในเทียมไม่ได้หาสาเหตุของแผล ขั้นตอนตรวจที่คลินิกตามแนวทางไทยจึงเริ่มจากการดูรอยโรคก่อน
• ผลตรวจหนองในเป็นบวก: แนวทางออสเตรเลียให้เรียกกลับมารักษา และเก็บตัวอย่างเพาะเชื้อเพื่อดูความไวต่อยาในการมาครั้งเดียวกัน โดยไม่ต้องรอผลเพาะเชื้อก่อนเริ่มรักษา
• รักษาแล้วอาการยังอยู่: ในแผนผังดูแลผู้ที่มีหนองจากท่อปัสสาวะ แนวทางไทยระบุว่าถ้ายังมีอาการหลังรักษา ควรส่งเพาะเชื้อหนองในเพื่อดูความไวต่อยาปฏิชีวนะ
• ผลลบ แต่ยังสงสัยมาก: ทีมวิจัยในแคนาดาเสนอให้แพทย์พิจารณาตรวจซ้ำ เมื่อผลเป็นลบแต่มีเหตุให้สงสัยสูง เช่น มีอาการ หรือเป็นคู่ของคนที่ได้รับการวินิจฉัยหนองในหรือหนองในเทียม

ทำอย่างไรให้ตัวอย่างที่เก็บเองใช้ตรวจได้จริง

ในงานวิจัยที่แคนาดา คนที่ตกลงเก็บตัวอย่างเองที่บ้าน 477 คน มี 181 คน (38%) ใช้ผลไม่ได้เมื่อถึงวันนัด สาเหตุหลักคือไม่ได้นำไม้ป้ายมา 112 คน ไม่มาตามนัด 59 คน และเก็บผิดวิธี 7 คน เช่น ใช้ไม้ป้ายผิดชนิด

1. ขอคำแนะนำให้ครบก่อนเก็บ งานวิจัยที่คลินิกแทนเจอรีนในกรุงเทพฯ ให้ผู้รับบริการดูทั้งแผนภาพ วิดีโอ และฟังคำอธิบายจากเจ้าหน้าที่
2. ใช้ไม้ป้ายและหลอดที่หน่วยบริการให้เท่านั้น ถ้าใช้ผิดชนิด ตัวอย่างอาจใช้ตรวจไม่ได้
3. ติดป้ายทุกหลอด ระบุว่าไม้ป้ายไหนมาจากคอ ไม้ป้ายไหนมาจากทวารหนัก เพื่อให้รู้ว่าติดเชื้อที่ตำแหน่งใด
4. ถามวิธีเก็บรักษา แล้วนำตัวอย่างกลับตามนัด ตั้งเตือนในโทรศัพท์ เพราะการไม่ได้นำตัวอย่างมาเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดในงานวิจัยข้างต้น

ผลจากตัวอย่างที่เก็บเอง อ่านอย่างไร และทำอะไรต่อ

ผลลบ บอกได้เฉพาะเชื้อที่ตรวจและตำแหน่งที่เก็บ ไม่ได้บอกเรื่องเอชไอวีหรือซิฟิลิส แนวทางไทยระบุว่าการติดเชื้อหนองในที่คอหรือทวารหนักส่วนใหญ่ไม่มีอาการ ถ้าเคยใช้ปากกับอวัยวะเพศของคู่ อ่านเพิ่มที่ ออรัล เซ็กส์ กับความเสี่ยงที่คุณควรรู้

ผลบวก อย่าซื้อยากินเอง แนวทางไทย พ.ศ. 2567 ไม่แนะนำให้ประชาชนนำแนวทางไปใช้ซื้อยารักษาตนเอง เพราะการใช้ยาโดยไม่ได้รับการวินิจฉัยที่ถูกต้องอาจทำให้การรักษาไม่ได้ผล หรือเกิดอันตรายจากยา ให้กลับไปหน่วยบริการเพื่อรับการรักษาและคุยเรื่องการแจ้งคู่

ถ้ายังไม่มีหน่วยบริการประจำ จองคิวตรวจล่วงหน้า แล้วถามตอนนัดว่ามีบริการเก็บตัวอย่างเองหรือไม่

คำถามที่พบบ่อย

กลัวเก็บผิดวิธีจนผลผิด ควรทำอย่างไร

ในงานวิจัยที่คลินิกแทนเจอรีน 33.6% ของคนที่เก็บเองกังวลเรื่องนี้ แต่ทุกคนที่เลือกเก็บเองทำได้โดยไม่ต้องมีคนช่วย ให้ขอดูวิดีโอหรือแผนภาพ และบอกเจ้าหน้าที่ตรง ๆ ถ้าไม่แน่ใจ

ผู้หญิงข้ามเพศเก็บตัวอย่างเองได้ไหม

งานวิจัยในผู้หญิงข้ามเพศชาวไทย 216 คน มี 142 คน (65.7%) เลือกเก็บเอง แต่มีเพียง 8 คนที่ได้เก็บทั้งสองวิธีเพื่อเทียบผล ผู้วิจัยจึงระบุว่ายังต้องมีงานวิจัยที่ใหญ่กว่านี้

ผู้ชายเก็บไม้ป้ายปลายท่อปัสสาวะเองแทนปัสสาวะได้ไหม

แนวทางสหรัฐฯ ปี 2021 ระบุว่าในผู้ชาย ผลตรวจจากไม้ป้ายปลายท่อปัสสาวะที่เก็บเองใกล้เคียงกับปัสสาวะที่เก็บเองหรือไม้ป้ายท่อปัสสาวะที่บุคลากรเก็บ และการเก็บแบบนี้เพื่อตรวจหนองในเทียมอาจเป็นทางเลือกที่สมเหตุสมผล สำหรับผู้ชายที่ให้ปัสสาวะไม่ได้หรืออยากเก็บไม้ป้ายเองมากกว่า

ผลบวกจากตัวอย่างที่เก็บเอง ต้องให้เจ้าหน้าที่เก็บซ้ำไหม

สำหรับหนองใน แนวทางออสเตรเลียให้เก็บตัวอย่างเพาะเชื้อตอนมารับการรักษา ส่วนหนองในเทียม ให้ผู้ให้บริการประเมินว่าต้องตรวจอะไรเพิ่ม

สรุป

เก็บตัวอย่างตรวจ STI ด้วยตัวเองให้ผลใกล้เคียงกับที่เจ้าหน้าที่เก็บในงานวิจัยส่วนใหญ่ แต่ความไวสำหรับหนองในเทียมต่ำกว่าหนองใน และ WHO แนะนำให้มีบริการนี้เป็นทางเลือกเพิ่มเติม ถ้ามีอาการ มีแผล ผลเป็นหนองใน หรือรักษาแล้วไม่หาย ให้กลับไปพบเจ้าหน้าที่ และตรวจเลือดหาเอชไอวีและซิฟิลิสด้วย

แหล่งอ้างอิง

• WHO (2024). Recommendations on self-collection of samples for STI testing, Box 4.3
• กรมควบคุมโรค. แนวทางการดูแลรักษาโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ พ.ศ. 2567
• STI Guidelines Australia: Chlamydia
• STI Guidelines Australia: Gonorrhoea
• STI Guidelines Australia: Standard asymptomatic check-up
• CDC STI Treatment Guidelines 2021 (PMC)
• Lunny et al. Self-collected vs clinician-collected sampling, PLoS One 2015
• Orser et al. At-home pharyngeal and rectal self-swabs, PLOS One 2024
• Hiransuthikul et al. Self-collection among transgender women, Tangerine Clinic, JIAS 2021